Geografia Bhutanu

Geografia Bhutanu

DSCN8676Wielowiekowa izolacja Bhutanu wynika w dużej mierze z warunków geograficznych. Kraj ten, położony między Indiami a Chinami (autonomiczny region w Tybecie) (88°45' do 92°10' długości wschodniej; 26°40' do 28°15' szerokości północnej), rozciąga się na powierzchni 38 398 km:, tworząc coś w rodzaju ogromnych schodów pomiędzy wąskim pasem ziem na południu (wys. 300 m) a wysokimi szczytami Himalajów na północy (wys. ponad 7000 m). Według spisu z 2005 roku Bhutan zamieszkuje 634 972 mieszkańców, gęstość zaludnienia wynosi zatem 16 osób/km kw. Wskaźnik przyrostu szacuje się na około 5,5% rocznie, a PNB w 2007 roku na 1400 USD na jednego mieszkańca - najwyższy w całej Południowej Azji.

Widać więc ogromną poprawę w stosunku do roku 1961, kiedy to PNB wynosił 51 USD.
Trzy piąte ludności (około 60%) utrzymuje się jeszcze z rolnictwa i hodowli, ale od połowy lat 80. liczba ta zaczęła szybko maleć wraz z pojawieniem się burżuazji, którą tworzyli najpierw urzędnicy i kupcy, a od połowy lat 90. pracownicy prywatnego trzeciego sektora, który jest wspierany przez rząd.

Warunki geograficzne
DSCN8834Południowe pogranicze, pierwsze zbocza Himalajów (wys. 300 do 1600 m), a także doliny w środkowej części kraju (wys. 1100 do 2600 m) to najbardziej zaludnione i zarazem najbardziej urodzajne regiony. Do lat 60. doliny te były trudnodostępne od strony południowej, gdyż za równiną wznosiła się do wysokości 2000 m bariera górska, którą przecinały wąwozy porośnięte dżunglą przez co podróż była długa i niebezpieczna. Trzeba było pięciu dni, by pokonać odległość stu kilometrów, jakie dzieliły stolicę Thimphu od Buksa Duar na granicy z Indiami.

Paradoksalnie aż do chwili zamknięcia granicy z Tybetem w 1959 roku, w Himalajach Wysokich istniały w wielu miejscach łatwo dostępne przełęcze (czasem nawet w zimie), a sięgające VII wieku kulturowe i gospodarcze kontakty między tymi dwoma krajami były bardzo rozwinięto. W pierwszej połowie XX wieku niektóre mniej strome regiony zostały wykarczowane przez ludność pochodzenia nepalskiego, która nie bała się takich wysokości. Zbudowano również drogi bite łączące północ z południem: w 1962 roku między Thimphu a Phuncoling na zachodzie, a w 1963 roku między Traszigangiem a Samdrup Dżokhar na wschodzie.

Bhutan południowy
DSCN8863Wąski równinny pas na południu kraju zwany dawniej Duar - "Bramy" oraz himalajskie przedgórze do 1700 m zyskały znacznie na wartości. Sąsiedztwo rynków północnych Indii i Bangaldeszu przyczyniło się do rozwoju tych regionów, dzięki czemu powstały kupieckie miasteczka, takie jak Phuncoling, Galejphug, Samdrup Dżokhar. Na tym pogranicznym terenie rozwinął się niewielki przemysł, powstały małe zakłady produkujące soki owocowe, konfitury, tkaniny, zapałki. Jest także wytwórnia zapalniczek, mleczarnia, gorzelnia oraz kilka fabryk materiałów budowlanych. Dwie duże cementownie (Panden na zachodzie i Nunglam na wschodzie) i wytwórnia karbidu w Pasakha przeznaczają większą część swej produkcji na eksport. Poza ryżem uprawianym na potrzeby lokalne uprawy pomarańczy i kardamonu są ukierunkowane na rynki zagraniczne.

Regiony południowe są w większości zamieszkiwane przez ludność wiejską pochodzenia nepalskiego, wysokie kasty (Bramini = Bahuni i Kszatrija = Czetri) oraz ludność plemienną (Rai. Gurung. Szerpa. Tamang, Limbu). których migracje rozpoczęły się pod koniec XIX wieku i trwały do lat pięćdziesiątych ubiegłego stulecia. Obecnie są obywatelami Bhutanu - ich oficjalna nazwa to "Ludzie z południa" (Lhotszampa) - zachowują jednak swoje własne zwyczaje i posługują się językiem nepalskim, który należy do rodziny języków indoeuropejskich, i w większości są wyznawcami hinduizmu. Mimo że nie należą do głównego prądu ideologicznego Bhutanu, to^ednak rząd nie lekceważy ich znaczenia w życiu kraju, dlatego dzisiaj aktywnie uczestniczą we wszystkich sektorach gospodarki. Polityka narodowej integracji rozpoczyna się we wszystkich szkołach w Bhutanie wraz z nauczaniem języka angielskiego i dzongkha.

Himalaje Środkowe
IMG_2835W Himalajach środkowych, w dolinach Paro, Thimphu, Punakha, Langdu nodrang, Lhuntse i w części Traszigangu latem uprawia się ryż, a zimą zboże. Tymczasem regiony Haa i Bumthangu, położone na wysokości powyżej 2600 m n.p.m. są ukierunkowane na uprawę jęczmienia, gryki, zboża. Region Kanglung niedaleko Traszigangu przeżywają "boom" gospodarczy, który zawdzięczają uprawie ziemniaka, zadomowionej w Bhutanie. Oprócz rosnącego na najlepszych glebach ryżu, w regionach południowych, gdzie ziemia jest bardziej uboga, na szeroką skalę uprawia się kukurydzę. Proso rośnie wszędzie i wytwarza się z niego alkohol. Od 2006 roku ryż udaje się także uprawiać na terenach Bumthangu. W regionach Thimphu i Paro rosną brzoskwinie, śliwki, jabłka i szparagi. Spora część tych dwóch ostatnich zbiorów jest kierowana na eksport. Przeznaczone na lokalny rynek pomarańcze i banany rosną w Punakha, Łangdu Pho-drang, Mongarze, Lhuntse i Traszigangu.

W dolinach w centralnej części kraju, podobnie jak na południu, bardzo rozpowszechniona jest hodowla świń, bydła i drobiu. Nie chodzi tu jednak o produkcję masową, lecz o zaspokajanie własnych potrzeb. W Bumthangu hoduje się owce, raczej na wełnę, a nie na mięso, za którym Bhutańczcy nie przepadają.

Himalaje Środkowe są zamieszkiwane przez ludność zwaną Drukpa, która utrzymuje się z uprawy i hodowli. Należy ona do grupy ludności mongoloidalnych i mówi językami z tzw. rodziny tybetańsko-birmańskiej. Ludzie ci nie mieszkają w wielkich skupiskach, jednak osiedlają się w okolicach dzongów (klasztorów-twierdz), które dawniej broniły każdej doliny. Rozwijają się tutaj miasteczka, a ich powstawanie jest bezpośrednio związane z poprawą sieci komunikacyjnej, wzrostem infrastruktury administracyjnej i powstającą burżuazją, którą tworzą urzędnicy i drobni kupcy.

IMG_2837Oprócz Himalajów Wysokich leżących na linii wschód zachód kraj przecinają łańcuchy górskie biegnące od północy do południa i osiągające wysokość 4000 do 5000 m, tworząc przy tym prawdziwe bariery. Każda dolina w centralnej części kraju była pewnym mikroświatem oddzielonym od następnej doliny wysoką przełęczą (średnio 3000 m), co nie ułatwiało komunikacji wewnątrz kraju. Główna droga została ukończona w połowie lat 80. i łączy wszystkie doliny w środkowym Bhutanie. Mimo to nadal potrzeba trzech dni i sprzyjających warunków pogodowych, by pokonać trasę Haa - Traszigang.

Góry Czarne tworzą najważniejszy dział wodny między zachodnim a wschodnim basenem, a rzeki na linii północ-południe nawadniają doliny. Nie należą one do najspokojniejszych, przepływają przez wąwozy, następnie wpadają do równiny, by w końcu w Indiach przekształcić się w szerokie rzeki: Torsa, Raidak, Sankosz i Manas, dopływy Brahmaputry.

W regionie tym istnieje olbrzymi potencjał hydroelektryczny o mocy ponad 30 000 MW. Wiele ogromnych tego typu stacji jest bądź ukończonych bądź w trakcie realizacji (Czukha, Tala, Kuriczu i Basoczu). Nadzór sprawują tutaj Indie i Austria. Himalaje Środkowe, gdzie mieszka ludność Drukpa, mogą dzielić się w pionie na trzy części, a każda z nich ma własny, oryginalny charakter, wynikający głównie z odrębnych języków, które są wzajemnie niezrozumiałe.


strong>Bhutan zachodni
IMG_3012Bhutan zachodni obejmuje doliny Haa (2700 m). Paro (2200 m), Thimphu (2300 m), Punakha i Langdu Phodrang (1300 m), które tworzą jedną długą dolinę. Z wyjątkiem doliny Haa, Bhutan zachodni, który bardziej jest ukierunkowany na hodowlę ze względu na surowy klimat, a dawniej bardzo aktywnie uczestniczący w handlu z Tybetem, pozostaje krainą, w której królują pola ryżowe i sady.

Dobrobyt ludności widać po bardzo wielkich domach, w których rodziny są wielopokoleniowe. Ściany budynków są wykonane z glinobitki. Kondygnacje są przepięknie zrobione z drewna, a ramy trzyskrzydłowych okien i zakończenia belek są ozdabiane malowidłami. Gonty, tradycyjne pokrycie dachowe, są coraz częściej zastępowane bardziej trwałą blachą falistą. Eksploatacja kopalni łupków dachówkowych dostarczała alternatywnego rozwiązania, ale wydobycie było zbyt kosztowne, dlatego zaniechano tej działalności.

Stoki gór pokryte są pięknymi iglastymi i liściastymi lasami, a rząd ściśle kontroluje ich eksploatację. We wszystkich dolinach znajdziemy wiele śladów z przeszłości: nie brakuje tu klasztorów, świątyń i twierdz, a w Thimphu, leżącym w dolinie o tej samej nazwie, od lat 50. mieści się stolica kraju.

Pięć dolin tworzących Bhutan zachodni jest zamieszkiwanych przez Ngalongów, tzn. pierwszych nawróconych na buddyzm, mówiących w języku dzongkha (co znaczy język "dzongów"), który stał się narodowym językiem Bhutanu. Jest on zbliżony do tybetańskiego, różni się jednak od niego wieloma partykularyzmami, zwłaszcza wymową końcowych sylab i odmianą czasowników.

Góry Czarne (5000 m) tworzą granicę między zachodem a środkową i wschodnią częścią kraju. Droga boczna ciągnąca się od Paro do Traszigangu przecina je na przełęczy Pelala (3300 m).


Bhutan środkowy
IMG_3008Bhutan środkowy tworzy kilka regionów, gdzie mówi się językiem spokrewnionym z tybetańskim, używa się jednak archaizmów, które klasyfikują go do wschodniej podgrupy językowej protobodish. Ponadto istnieją także lokalne odmiany tego języka (bumthangkha, khjengkha, kurtokha).

Najbardziej wysunięty na południe region Bhutanu środkowego jest nazywany Khjeng i słynie ze swych gęstych dżungli. Panuje tu klimat podzwrotnikowy. Mieszkańcy Khjengu bardzo dobrze znają las, gdzie zbierają rosnące dziko rozmaite gatunki roślin, które służą im za pożywienie: ignamy, orchidee, paprocie, pędy rotangu, małe dzikie mango, kwiaty bananowca, a nawet trujące bulwy i fasole, które przed spożyciem odpowiednio przetwarzają. Wykorzystują również bambus i rotang do produkcji wspaniałych wyrobów plecionych.

Przełęcz Jutola, na wysokości 3300 m, prowadzi do Bumthangu, czyli do zespołu czterech dolin znajdujących się na wysokości między 2700 a 4000 m, Czokhor ukierunkowane na rolnictwo oraz Tang i Ura mające charakter pasterski (owce, jaki). Zbocza gór są pokryte ciemnymi lasami iglastymi, uprawia się tu grykę, a domy nie sąj uż budowane z glinobitki, lecz z kamienia i względnie słabo ozdabiane. Bumthang jest niezwykle dumny ze swej bogatej przeszłości historycznej i artystycznej. Tradycje religijne są tutaj nadzwyczaj żywe, a każdy klasztor, każde święte miejsce, posiada długą historię, w której legenda miesza się z rzeczywistością.
Region Kurto (Lhuntse) leżący w kierunku północno-wschodnim od Bumthangu jest oddzielony od tego ostatniego przełęczą Rodongla na wysokości 4000 m. Kurto jest mocno związane z Bumthangiem poprzez język i powiązania rodzinne, ale z geograficznego punktu widzenia należy już do Bhutanu wschodniego. Leży na mniejszych wysokościach (1600 do 2500 m), gdzie rośnie ryż i kukurydza, jednak tereny te są przede wszystkim znane z produkcji tkanin ozdabianych rysunkami, niezwykle złożonymi pod względem symbolicznym i technicznym.

Bhutan wschodni
IMG_2687Droga boczna prowadzi z Bumthangu do Bhutanu wschodniego, przebiegając przez przełęcz Thumsingla (4100 m). Bhutan wschodni tworzą regiony Mongar, Traszigang i południowa część kraju aż do Samdrup Dżokhar na granicy z Indiami. Jest to obszar głównie zamieszkiwany przez Szarchopów tzn. ?ludzi wschodu", którzy mówią językiem powszechnie nazywanym sharczopklui, lecz jego oficjalna nazwa brzmi cangla lo. Klimat jest tutaj na ogół cieplejszy i bardziej suchy. Rośnie mniej lasów, a tereny są niżej położone niż w przypadku części zachodniej. To kraina głębokich dolin, często ograniczających się do koryta rzeki, a ludzie i ich pola zajmują raczej tereny wzdłuż gołych stoków, rośnie tutaj ryż i zboże, jednak najważniejsza jest uprawa kukurydzy. Mnóstwo bydła, a przede wszystkim słynne Bos indicus, czyli miejscowa miana byków o pięknych rogach, pasie się zupełnie swobodnie wzdłuż dróg i z rzadka trafia do obory. Chociaż większość budynków została skonstruowana zgodnie z tradycyjną bhutańską architekturą, to jeszcze dwadzieścia lat wcześniej spotykało się tutaj domy z plecionki bambusowej stojące na fundamentowych. Taki widok przypomina, że jesteśmy blisko południowo-wschodniej Azji.

Podobnie jak w Kurto, kobiety wytwarzają tutaj na krośnie przepiękne tkaniny z dzikiego jedwabiu i bawełny. Dolina Radi i Phongme słynie właśnie z tkanin wytwarzanych z dzikiego jedwabiu, a także jest znana z pól ryżowych. Na wschodnich krańcach Bhutanu, w odległości trzech dni marszu od Traszigangu, spotykamy wysokie doliny Merak i Sakteng zamieszkiwane przez pasterzy (zwanych Brogpa). To pół-nomadzi pochodzący ze szczególnej wspólnoty etnicznej, która językowo różni się od ludzi wschodu. Ta sama ludność, choć nazywa się Monpa, mieszka po drugiej stronie granicy z Indiami i skupia się wokół klasztoru Tałang w Arunachal Pradesh.
Na północ od Traszigangu znajduje się Traszijangtse - przepiękny region pokryty polami ryżowymi. Dolina Bumdeling, bardziej na północ, to sanktuarium czarnoszyich żurawi, które spędzają tu zimę. Przez ten region przebiega stary szlak handlowy Kurto - Traszigang. Używa się tutaj wielu języków, ale głównym jest dzalakha.

Bhutan północny
IMG_2683Na północy, powyżej 3500 m, zaczynają się regiony Himalajów Wysokich, gdzie leżą Lingszi, Ląja i Lunana. Na tych terenach na szeroką skalę hoduje się jaki. Do tych trzech regionów można dodać wysokie doliny Merak i Sakteng na wschodzie kraju i Gangtej (Phobdżika) w Górach Czarnych. Wysokość nie sprzyja uprawie, rośnie tutaj jedynie jęczmień i rzepa. Pojawiają się też ziemniaki, które stanowią smaczny dodatek do diety składającej się głównie z mleka, masła, sera i mięsa z jaka. Mieszkańcy zwani Bdżop lub Brogpa (w zależności od lokalnej wymowy), czyli ?pasterze", to pół-nomadzi trudniący się hodowlą jaków. Rozwinięty w niewielkim stopniu nielegalny handel z Tybetem, tuż za przełęczami, przynosi całkiem niezły zysk i pozwala zdobyć różne produkty spożywcze. Ludzie ci żyją przez większą część roku w czarnych namiotach wykonanych z sierści jaków, ale posiadają także domy z kamienia, które służą im za schronienie w zimniejszych miesiącach, tam też przechowują cały swój dobytek.